Definities stress

Een definitie
Stress kan men definieren als:
‘Een proces waarbij de eisen vanuit de omgeving de adaptieve vermogens van het
organisme/persoon zwaar op de proef stellen of zelfs overvragen waardoor er
psychologische en biologische veranderingen optreden en de persoon het risico
loopt op het ontwikkelen van een ziekte.’

Bij het onderzoek naar stress heeft men in het verleden op verschillende onderdelen van het stressproces het accent gelegd. Zo werd onderzoek gedaan naar:
– stress als situatie
– stress als reactie
– stress als relatie
– stress als proces

Deze zullen we allen kort toelichten.
1. Stress als situatie (stimulus)
Hiermee bedoelen we situaties die voor de meeste mensen stress zal opleveren. In het begin was er onderzoek naar mensen in extreme situaties (bijv. oorlog). Later kwamen Holmes en Rahe met hun stressful life events benadering waarin men op en vragenlijst kon aangeven welke ingrijpende levensgebeurtenissen zich in een bepaalde periode van het leven zich had voorgedaan. Het werd een lijst met 43 gebeurtenissen waarbij de dood van een partner de hoogste waarde kreeg en echtscheiding op de tweede plaats kwam te staan. Een andere benadering is de lijst met alledaagse ergernissen (‘daily hassles’ ofwel ‘daily stressors’). Van Doornen noemt verder als voorbeeld het verschil tussen bedrijven wat betreft bijvoorbeeld ziekteverzuim en het aantal personeelsleden dat vervolgens in de WAO/WIA terecht komt.

2. Stress als reactie (respons): psychologisch, gedragsmatig, fysiologisch
Bij stress als reactie kan het gaan om allerlei psychologische, gedragsmatige en fysiologische reacties
Voorbeelden van psychologische (vaak verder te onderscheiden als emotionele en cognitieve) reacties:
– angst
– somber/depressief
– schaamte/schuld
– vergeetachtig
– verminderde concentratie
Voorbeelden van gedragsmatige reacties
– agressief gedrag
– roken, drinken, pillen slikken
– vermijden van een situatie
– rusteloos gedrag
Voorbeelden van fysiologische reacties zijn
– verhoging van bloeddruk en hartslag
– verandering in ademhaling
– verhoging van bloedsuikerspiegel

Onder reacties kan men ook bedacht op de manier van omgang (coping) met de bedreigende of belastende situatie. Een bekende indeling is hierbij de probleem georiënteerde stress-hantering en de emotie regulerende stresshantering (hierover later meer).

3. Stress als relatie (transactie)
Hierbij komen we bij een subjectief ervaren gevoel van spanning ofwel druk.
Een bekende stressdefinitie die tegemoet komt aan de subjectieve inschatting van de situatie is dat stress ontstaat als gevolg van  ‘een subjectief ervaren discrepantie tussen eisen vanuit de omgeving of de persoon en de vaardigheden, behoeften en verlangens om met deze eisen om te gaan’. Hiermee wordt aldus tegemoet gekomen aan bijvoorbeeld de kritiek op de strikte stress als situatie opvatting.
Niet iedereen zal immers stress ervaren bij elke ingrijpende levenssituatie (bijv. een examen).

4. Stress als proces
Hierbij gaat het erom hoe stress kan leiden tot langdurige effecten. Er worden dan vervolgens enkele fasen in het stressproces onderscheiden. Emotionele en fysiologische reacties worden weer gevolgd door gedragsmatige acties en als de situatie niet verandert worden de psychologische en psychosomatische klachten chronisch en zullen ze op den duur via cumulatie tot ziekte leiden.

Extra toelichting van stress als fysiologische reactie
(fysiologische stressdefinitie: Selye, Dhabbar, McEwen)

Stress kan aldus omschreven worden (Dhabhar en McEwen) als samenstelling van gebeurtenissen bestaande uit een stimulus (stressor) welke een reactie uitlokt in de hersenen (stress perception) en de hersenen activeren vervolgens het fysiologische fight/flight/fright systeem in het lichaam (stressrespons). Hierbij kan ook nog een onderscheid worden gemaakt tussen:
– acute stress (minuten-uren)
– chronische stress (weken-maanden)

Door McEwen zelf wordt de stress-respons van het lichaam aangeduid als allostasis.

‘Allos’ betekent anders ofwel variabel en ‘stasis’ betekent stabiel ofwel het lichaam stabiel houden door lichamelijke veranderingen of aanpassingen waardoor aan de eisen die gesteld worden kan worden voldaan. Allostasis is dus het vermogen om stabiliteit te handhaven ondanks veranderingen of aanpassingen die gevraagd worden.

Blijven de eisen voortdurend aanwezig dan leidt dit tot een ‘wear and tear’ (‘allostatic load’) van het lichaam. Dit geldt zeker als we het lichaam niet voldoende tussendoor in een rustsituatie kunnen brengen.
Het is niet voor niets dat een van de bekendste stressonderzoeker s Robert Salpolsky zijn boek de titel gaf van: ‘Why zebra’s don’t get ulcer’s’. De stress-respons van de zebra begint als de zebra wordt achtervolgd door de leeuw. Als de leeuw ontsnapt dan verdwijnt de stress-respons . In de tussentijd tot een volgende achtervolging is de zebra compleet rustig. De zebra overlaadt zichzelf niet met stresshormonen (hier later meer over) die horen bij het voortdurende bezig zijn met wanneer de volgende leeuw zich zal aandienen. Hierbij is het letterlijk uit het oog uit het hart.
De langdurig aanhoudende stress die schade aan het lichaam aanbrengt (vaak herstelbare schade) noemen we allostatic load. Bij deze schade spelen genetische factoren en lifestyle ook een belangrijke rol.

Stressonderzoekster Elissa Epel stelt terecht dat:
‘Stress is not only in our head but also in our body, brain, cells’

Van stressonderzoeker Robert Sapolsky is de uitspraak:
‘Als je elke dag ervaart als een spoedgeval, zul je vroeg of laat de prijs betalen’